Chương 5

Cán của loại cũ quá ngắn, cúi lưng lâu sẽ rất khó chịu. Nàng thử kéo dài cán, ta lại vẽ một kiểu thuận tiện cho việc đẩy tới kéo lui.

Chiếc đầu tiên vừa xuống ruộng đã bị bùn dính chặt, chiếc thứ hai làm tổn thương mạ, đến chiếc thứ ba mới dùng được ở những thửa ruộng có mặt đất bằng phẳng, khoảng cách hàng thích hợp. Những ruộng nhiều sỏi đá vẫn dùng cuốc cũ, hoàn toàn không ảnh hưởng.

Ta muốn đặt cho nó một cái tên thật đẹp. La Thư Lan nhấc chiếc đầu sắt đầy bùn lên, hỏi: “Một thứ thế này, lúc cô bán cho người ta, chẳng lẽ còn bắt họ đọc đủ bốn chữ?”

Cuối cùng trên sổ sách chỉ ghi “nông cụ cán dài”.

Đến mùa thu hoạch, lúa của ba mảnh ruộng lần lượt được phơi khô, chọn cùng một ngày để cân. Mảnh thử nghiệm cho kết quả tốt nhất thu hoạch nhiều hơn phương pháp cũ một chút, nhưng cũng tốn thêm nhân công. Nếu tính theo một nhà chỉ có hai lao động, chưa chắc đã có lợi.

Ta nhìn những con số, thất vọng đến mức không nói nên lời.

Hà Thu Nương lại lật đi lật lại sổ sách hai lần, chỉ vào một dòng: “Chỗ này tiết kiệm được giống. Những nhà gặp năm mất mùa, thiếu giống, có thể thử.”

La Thư Lan cũng nói nông cụ làm cỏ vẫn có thể cải tiến thêm, không cần vội làm một trăm chiếc, trước tiên cứ để năm người dùng thử một mùa.

Tối hôm đó, chúng ta ngồi bên bờ ruộng, chia nhau ăn nồi cơm gạo mới đầu tiên. Đào Tuệ không nỡ xới đầy bát, nói mấy bát cơm này còn đắt hơn cả thịt. Ta ăn đến tận đáy bát, bỗng hiểu vì sao mẫu thân chịu để ta bỏ tiền ra thử nghiệm.

Thứ có thể mất là bạc của ta, chứ không thể là lương thực năm sau của hai mẹ con Hà Thu Nương.

Sau khi hoàn thành, ta giao sổ ghi chép ruộng thử nghiệm cho mẫu thân. Trang đầu tiên viết chính là mảnh ruộng thất bại. Người đọc từ đầu đến cuối, rồi viết thêm một câu ở cuối: “Năm sau đổi sang một thửa ruộng có chất đất khác, làm lại.”

Ta ôm quyển sổ trở về phòng. Dòng chữ xám của hệ thống lóe lên dưới ánh đèn, vẫn là “Nhiệm vụ thất bại”. Ta đưa tay gạt nó sang một bên, tránh để nó che mất sổ sách thuê ruộng của năm thứ hai.

Năm thứ hai vào mùa lũ, mưa liên tục suốt mười một ngày.

Ta và La Thư Lan thức đêm canh trên bờ mương. Nghe tiếng gõ chiêng từ hạ lưu truyền tới, chúng ta mới biết mực nước sông Bắc Hà đã vượt qua vạch đánh dấu của năm trước. Tần Chỉ vội vã đến đón ta, bụng ngựa vẫn còn nhỏ nước, nói mẫu thân đã ra lệnh cho các làng đưa người lên chỗ cao.

Nhưng luôn có người không chịu đi.

Lúa ngoài đồng vừa trổ bông, xà nhà là thứ ba thế hệ trong gia đình tích góp mới dựng nên. Một lão nhân ngồi trên bậc cửa, ai kéo cũng chửi, nói năm ngoái đã bỏ đi một lần, lúc trở về ngay cả nồi cũng chẳng còn, năm nay có chết thì ông cũng muốn chết ở nhà.

Ta khuyên không nổi, đành sai người khiêng cả ông lẫn tấm cửa đi. Ông còn vung tay đánh ta, làm lệch chiếc nón rộng vành.

Đến nửa đêm, mẫu thân triệu tập mọi người xem bản đồ dòng nước.

Mặt chính của Bắc Đê vẫn còn chống đỡ được, nhưng hai đoạn đê cũ ở hạ lưu bất cứ lúc nào cũng có thể vỡ. Một khi nước phá đê không theo quy hoạch, dòng nước sẽ tràn vào vùng trũng nơi có hàng nghìn người sinh sống. La Thư Lan chỉ vào một vùng trũng thoát nước trên bản đồ, nói nếu mở một cửa xả nước ở đó, có thể tranh thủ được thời gian di dời.

Phần lớn vùng ấy là ruộng tộc của Thẩm thị.

Quản sự trong tộc lập tức đứng bật dậy: “Ruộng bị ngập không sao, nhưng mấy trăm hộ tá điền thì sao? Mộ tổ cũng ở đó!”

Mẫu thân hỏi La Thư Lan cần bao nhiêu người, bao lâu mới có thể mở cửa xả.

Quản sự quay sang ta: “Chiếu Ninh, cô cũng mang họ Thẩm.”

Ta nhìn bản đồ, không lập tức trả lời. Mảnh ruộng thử nghiệm đợt hai của chúng ta cũng ở đó. Năm nay Hà Thu Nương vừa vay giống để khôi phục canh tác. Nếu mở cửa xả, công sức nửa năm sẽ chìm hết trong nước.

“Có thể di dời người ra trước không?” Ta hỏi.

“Lập tức di dời thì vẫn còn kịp.”

Mẫu thân gật đầu, hạ lệnh di dời người, chuyển lương thực, chờ đến khi hiệu lửa đã định mới mở cửa xả. Mục chủ bạ ôm sổ trắng đi theo, định trên đường sơ tán sẽ đăng ký nhân khẩu và gia súc.

Quản sự đuổi theo hỏi tổn thất thì ai bồi thường.

Mẫu thân quay đầu nói: “Châu nha trước tiên ghi lại số liệu thực tế, cứu người xong sẽ bàn việc cấp giống lại, giảm hoặc hoãn tiền thuê. Ruộng nhà họ Thẩm cũng xử lý theo cùng một sổ sách.”

Ta tưởng như vậy đã đủ rõ ràng, nhưng đến trang trại mới biết vẫn còn thiếu rất nhiều.

Điều tá điền sợ nhất là sau khi nước rút, chủ đất vẫn thu tiền thuê như cũ, tiền vay giống còn phải tính lãi. Bọn họ thà ở lại giành lấy lúa còn hơn tay trắng lên thuyền. Hà Thu Nương bị vây giữa đám người. Nhìn thấy ta, câu đầu tiên nàng hỏi là: “Cô có thể ký tên không?”

Ta mượn đèn, viết rõ trên sổ thuê ruộng mà quản sự mang theo: đất bị ngập được miễn tiền thuê trong vụ này, tiền đã thu phải hoàn trả; khoản nợ vay giống sẽ bàn riêng, không được nhân lúc thiên tai mà tăng lãi. Nhà họ Thẩm không có quyền thay nhà khác hứa hẹn, vậy nên ta gọi quản sự của từng trang trại đến, hỏi từng nhà một xem có đồng ý để lại giấy xác nhận ngay tại chỗ hay không.

Có người chần chừ.

Nước đã dâng đến bậc đá thấp nhất. Tần Chỉ mang thủ lệnh của mẫu thân chạy tới, bảo quân sĩ trước tiên hộ tống người già và trẻ nhỏ lên thuyền, đồng thời chặn quản sự lại bên bờ.

“Châu nha đã phê chuẩn miễn tiền thuê cho vùng bị thiên tai. Ngươi muốn tranh luận thì đợi nước rút rồi đi tranh luận. Bây giờ ai ngăn cản việc di dời, ta bắt người đó.”

Quản sự còn định nói, nàng đã quay người đi đỡ một phụ nhân đang ôm con. Người phụ nữ nhìn dòng nước, cuối cùng cũng đặt bút ký tên trên sổ thuê.

Mọi người cuối cùng đều lên thuyền đủ.

Hà Thu Nương ôm A Cần, trong lòng còn mang theo một túi nhỏ đựng hạt giống. Thấy ta nhìn ruộng, nàng nói năm nay thử nghiệm thế nào, những lần trước đều đã ghi chép lại, không thể xem như hoàn toàn uổng phí.

Rạng sáng, hiệu lửa bùng lên.

Ta đứng trên gò đất cao, nghe từ xa truyền tới một tiếng động trầm đục. Nước tràn vào vùng trũng, từng ngọn cây lần lượt bị dòng nước ép nghiêng. Đào Tuệ túm chặt tay áo ta, lúc ấy ta mới nhận ra mình đang vô thức bước về phía trước.

Trời sáng, danh sách thương vong được đưa tới. Có một dân phu canh đê không trở về. Người ấy tên Trần Lục, hôm trước còn đến xin ta một đoạn dây gai, nói đế giày đã há miệng. Khi Tần Chỉ dẫn người tìm được, ông đã bị vùi dưới đất đá sạt xuống.

Ta ngồi trong lán trú mưa, viết văn thư trợ cấp cho gia đình ông. Viết đến tên ông, ta dừng lại rất lâu.

Mẫu thân trở về, tay trái quấn vải, trong mắt đầy những tia máu đỏ. Người xem qua số liệu báo cáo của các làng, nói những người được di dời đều đã được sắp xếp ổn thỏa, vùng trũng không bị nước cuốn phá.

Ta hỏi: “Nếu sớm hơn một chút, có phải sẽ không có người chết không?”

Người không nói câu “chúng ta đã cố hết sức”.

Người trải bản đồ dòng nước ra, chỉ vào tin báo mà chúng ta nhận chậm mất nửa canh giờ, bảo ta ghi lại: phải bổ sung các điểm truyền tin cảnh báo từ thượng nguồn xuống hạ nguồn, hiệu lửa ban đêm không thể chỉ có một chỗ, người canh đê cũng phải chia ca.

“Tiền trợ cấp của nhà Trần Lục, con đích thân đưa. Trở về, chúng ta sẽ kiểm tra lại toàn bộ chuyện lần này từ đầu.”

Người bảo lấy một tờ giấy khác, không xóa những chỗ sai trên bản đồ cũ. Nước mưa từ mái hiên nối thành từng dòng rơi xuống, bên ngoài trướng có người hỏi bao giờ đổi ca tiếp theo. Ta đặt sổ ghi tên Trần Lục xuống, trước tiên đi ra ngoài kiểm tra lại toàn bộ giờ đổi ca của những người canh đê.

Vợ Trần Lục đếm tiền trợ cấp ba lần.

Nàng không mắng ta, cũng không cảm tạ, chỉ hỏi lần chuyển tiền tiếp theo là khi nào, hai đứa trẻ có thể tiếp tục ăn cháo ở lều cứu tế hay không. Ta trả lời từng câu một, bỗng rất sợ mình nói sai một ngày tháng nào đó.

Nàng gói tiền vào một chiếc khăn cũ, rồi mới khẽ hỏi: “Lúc tìm thấy, ông ấy có mang giày không?”

Ta nói có.

Nói xong câu ấy, ta không dám ở lại thêm, đi rất xa mới dừng lại khóc. Đào Tuệ không khuyên ta, nàng đứng nhìn đầu đường, đợi ta khóc xong mới đưa tới một chiếc khăn ướt.

Sau thiên tai, những việc phải làm còn nhiều hơn cả lúc nước lũ kéo đến. Khơi thông mương rãnh, chôn gia súc chết, kiểm kê thiệt hại, cấp giống gieo trồng lại.

Các trưởng lão Thẩm thị đến phủ ngồi suốt ba ngày, mắng mẫu thân phá gia, lại mắng ta quên tổ. Mẫu thân lấy cùng một quy định giảm miễn đã được châu nha phê chuẩn ra, bảo họ xem các nhà khác cũng thiệt hại bao nhiêu.